ROD im. XX-lecia w Słupsku

Rodzinne Ogrody Działkowe (ROD) to dziś stały element krajobrazu polskich miast, potocznie – i z dużą dawką sympatii – nazywany "RODOS" (Rodzinne Ogrody Działkowe Otoczone Siatką). Zanim jednak stały się one miejscem weekendowego grillowania i ucieczki przed miejskim betonem, przez ponad 120 lat pełniły niezwykle ważne funkcje społeczne, zdrowotne i gospodarcze [6]. Historia działek to fascynujący zapis burzliwych losów i przemian społecznych [4].

Pionierskie lata i inspiracje z Europy (Koniec XIX wieku)

Idea małych ogrodów dla mieszkańców miast narodziła się w XIX-wiecznej Europie Zachodniej, w odpowiedzi na gwałtowne uprzemysłowienie. W ciasnych, zanieczyszczonych dymem miastach robotnicy żyli w fatalnych warunkach. To właśnie wtedy w Niemczech narodziła się koncepcja tzw. "ogrodów Schrebera" (od nazwiska lipskiego lekarza Moritza Schrebera), która zakładała tworzenie zielonych przestrzeni dla zdrowia fizycznego i psychicznego uboższych warstw społecznych [7].

Na ziemiach pod zaborami idea ta padła na bardzo podatny grunt. Najstarszy udokumentowany ogród działkowy w obecnych granicach Polski powstał w 1897 roku w Grudziądzu [3, 5]. Z inicjatywy doktora Jana Jalkowskiego założono tam Towarzystwo Naturalnego Leczenia (TNL), a sam ogród nosił wymowną nazwę "Kąpiele Słoneczne". Co ciekawe, ogród ten – pod nazwą ROD im. Doktora Jana Jalkowskiego – istnieje i funkcjonuje do dziś, będąc żywym pomnikiem ponad 120-letniej historii ogrodnictwa działkowego [5].

Dwudziestolecie międzywojenne: Zdrowie i walka z ubóstwem

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku ruch działkowy zaczął się dynamicznie rozwijać. Działki w miastach traktowano jako doskonałe narzędzie walki z bezrobociem, biedą oraz chorobami (m.in. gruźlicą) [4]. W 1927 roku zorganizowano w Warszawie I Kongres Towarzystw Ogrodów Działkowych, a rok później powołano do życia Związek Towarzystw Ogrodów Działkowych i Osiedli Rzeczypospolitej Polskiej [2, 3]. Państwo i samorządy aktywnie wspierały ten ruch, widząc w nim sposób na poprawę warunków życia najuboższych. Działki z tamtego okresu miały charakter wybitnie użytkowy – produkowały niezbędną do przetrwania żywność.

Okres PRL: Rozkwit Pracowniczych Ogrodów Działkowych

Po II wojnie światowej polskie miasta leżały w gruzach, a braki w zaopatrzeniu były dramatyczne. Ogrody działkowe stały się w tamtym czasie fundamentem przetrwania dla tysięcy rodzin, dostarczając warzyw i owoców, których brakowało na sklepowych półkach [6]. W okresie PRL-u ruch zmienił swoją nazwę i formułę prawną – narodziły się Pracownicze Ogrody Działkowe (POD) [3]. Ziemię pod uprawy przydzielały państwowe zakłady pracy oraz centrale związków zawodowych. W latach 70. i 80. nastąpił absolutny boom na działki. Był to czas, gdy niemal każdy wolny skrawek ziemi w pobliżu fabryk czy osiedli z wielkiej płyty zamieniano na grządki z marchwią, ziemniakami i truskawkami [4]. Działka w PRL-u była symbolem zaradności.

Transformacja i narodziny ROD (Po 1989 roku)

Przemiany ustrojowe po 1989 roku wymusiły transformację ogrodnictwa działkowego. Wraz ze wzrostem zamożności społeczeństwa i pojawieniem się w sklepach pełnego asortymentu żywności, ekonomiczna konieczność uprawy własnych warzyw zaczęła maleć [6]. Kluczowym momentem dla współczesnego kształtu ogrodów było uchwalenie ustawy z 2005 roku, która przekształciła POD w Rodzinne Ogrody Działkowe (ROD) [3]. Zmiana nazwy oddawała zmianę funkcji – działki przestały być domeną zakładów pracy, a stały się miejscem integracji wielopokoleniowych rodzin. Wtedy też rozpoczął się masowy proces "siania trawy w miejsce kartofli". Altany zaczęły przypominać letniskowe domki, a grządki ustępowały miejsca tujom, huśtawkom i grillom [6].

Współczesność: "Zielone płuca" i miejskie wyzwania

Dziś Rodzinne Ogrody Działkowe to w dużej mierze tereny rekreacyjne, jednak ich rola w tkance miejskiej jest równie ważna, co 100 lat temu. Współczesne ogrody działkowe pełnią fundamentalną rolę ekologiczną – są "zielonymi płucami" i naturalnymi klimatyzatorami dla gęsto zabudowanych, przegrzewających się latem miast. Stanowią ostoje dla bioróżnorodności: ptaków, jeży czy owadów zapylających [1].

Jednocześnie ROD mierzą się dziś z ogromnymi wyzwaniami. Położone często w bardzo atrakcyjnych lokalizacjach blisko centrów miast, ogrody padają ofiarą presji urbanizacyjnej i deweloperskiej [1, 3]. Trwa nieustanna dyskusja na temat tego, jak pogodzić potrzebę rozbudowy miast z koniecznością zachowania tych zielonych enklaw [1]. Niezależnie jednak od prawnych i urbanistycznych zawirowań, renesans popularności ROD (szczególnie widoczny od czasów pandemii) udowadnia, że potrzeba kontaktu z naturą jest ponadczasowa i równie silna dziś, co u zarania ruchu działkowego.